Ezasexhibeni

Siyaxaka isiZulu esikhulunywa kuthelevishini

KUBHEBHETHEKA ngesikhulu isivinini ukukhulunywa kwesiZulu esingaphusile

KUBHEBHETHEKA ngesikhulu isivinini ukukhulunywa kwesiZulu esingaphusile emidlalweni yethelevishini. Luzosabalala kalula lolu hlotshana lwesiZulu olukhulunywa kule midlalo ngenxa yokubukelwa kwayo ngabantu abaningi.

Umbuzo esiwubuzayo kulesi simo ngothi abekho yini ongoti bolimi lwesiZulu abeluleka abakhiqiza le midlalo ngesiZulu okuyisonasona okumele sikhulunywe?

Kungaba yiphutha elikhulu uma kungathiwa abekho abeluleka abakhiqiza le midlalo ngesiZulu okumele sikhulunywe ngabalingisi.

Uma kuwukuthi bakhona abangabeluleki ngesiZulu okumele sikhulunywe, bathule bathini uma abalingisi bezikhulumela okuthandwa yibo uma bekhuluma isiZulu. Ngakube bona abakuboni lokhu kunhlanhlatha okuke kube khona esiZulwini?

Okunzima kulokhu kunhlanhlatha okuke kuqhamuke kule midlalo wukuthi kukhulunywa yintsha.

Uma isiZulu esiyisigwegwe sikhulunywa yintsha, kusho ukuthi intsha izokhula ikhuluma lesi sigwegwe kwazise akekho oyeqelayo ayitshele ukuthi kuyisigwegwe ukukhuluma kwayo. Nenye intsha ezwa lolu hlobo lwesiZulu olukhulunywa ngontanga bayo izokuthatha lokhu kukhuluma kugcine sekuyikho okusebenzayo.

Ayikwazi ukungakuthathi intsha ikusebenzise uma ingeqelwa itshelwe ukuthi akulungile. Sekujwayelekile ukuzwa intsha ithi komunye ‘phuma kimi’. Umuntu okhuluma kanjena usuke eqonde ukuthi hlukana nami kulona asuke ebhekise kuye.

Le ndaba yokuphuma kimi isihambe kwaze kwaba namaculo nawo akhuluma ngakho ukuphuma kimi lokhu. Sisakhula sasiye sizwe abadala kunathi bethi awungixege bhande. Nalaba babesho khona ukuthi hlukana nami. Uma umuntu ethi komunye phuma kimi kuba sengathithi lona okukhulunywa naye kade engene wathi shiqe kulona othi makaphume kuye.

Kuyaxaka ukuthi umuntu ungena kanjani komunye athi shiqe ngaphakathi kuye. Kulukhuni nokuqagela ukuthi luvelaphi kuphi lolu hlotshana lokukhuluma oluqhamuka nentsha. Omunye uvula umnyango athi komunye ‘awungiphumele’. Njengoba ekhuluma ngokuthi awungiphumele nje usuke eqonde ukuthi lowo akhuluma naye makaphume endlini.

Nakhona lokhu ukuthi awungiphumele sekwandile. Kulukhuni ukukuchaza imvelaphi yakho nakho lokhu ukuthi awungiphumele. Yini edala ukuthi kuthiwe awungiphumele umuntu angathi phuma?

Akuzwakali kuphoqa umuntu ukuba aphume endlini ukuthi awungiphumele. Kuthi kuyisigwegwe kunjalo kuphinde kuthambathambe kunokuthi phuma. Intsha iyamthanda u-ngiosho ukuthi mina. Uyaqhamuka lo -ngi- nalapho intsha ikhuluma nomunye imtshela ukuthi uqamba amanga. Uzwa umuntu ethi ‘ungiqambela amanga’. Njengoba kukhulunywa kanjena kusuke kuqondwe ukuthi lowo okubhekiswe kuye uqamba amanga. Ayiqondakali indaba yokungiqambela amanga ukuthi ivelaphi nezwe.

Ukukhuluma okunjena kuwukukhuluma okungavamisile neze ukusetshenziswa ngabanikazi bolimi lwesiZulu. Awuvamisile neze ukusebenza umina esiZulwini. Uma ekhuluma umZulu akabhekisi kuye yedwa kodwa ukhuluma afake nabakubo abangekho lapho ekhona. Izwakala kahle indaba yokufaka nabomndeni umuntu angahambi nabo uma kuhlangana abantu ababili bebingelelana.

Kusha lokhu kukhuluma okuqhamuka nentsha kule midlalo yethelevishini. Kuthi kukusha kunjalo kube nakho ukuba yisigwegwe esingahambi ngendlela eyamukelekile. Kwalona igama elithi amanga linakho ukuqoshama. Alivamile ukusebenza ngaphandle uma kungahambi kahle kuleyo nkulumo sekuthanda ukuba nempi. Elijwayele ukusebenza yileli elithi uyaphosisa.

Okunye ukukhuluma okukhulunywa yintsha kule midlalo yethelevishini yilokhu okuthi ukahle. Akuqondakali ukuthi usuke ethini kumuntu umuntu othi; ‘ukahle’. Okusolisayo wukuthi usuke efuna ukubuza ukuthi kuhamba kahle yini kulowo asuke ekhuluma naye. Kusho ukuthi kusuke kunezinsolo zokuthi kukhona okungahambi kahle kulowo muntu bese lona omunye ethi ukahle. Ukukhuluma okunjena akusona isiZulu.

Kuzwakala kuwukukhuluma okususelwe kolunye ulimi. Izinsolo zithi kususelwa olimini lwesiNgisi. Kwenziwa yini umuntu akhulume kanjena angambuzi lona omunye ukuthi ngakube kuhamba kahle konke uma ebona sengathi kukhona okungahambi kahle kulowo muntu?

Kuzoludunga kuluqede ulimi lwesiZulu lokhu kukhuluma osekuvamise emidlalweni yethelevishini. Kuzogcina sekujwayelekile ukuzwa umuntu ethi phuma kimi ebe eqonde ukuthi hlukana nami.

UDkt uMpumelelo Mbatha ungumhleli weSichazamazwi SesiZulu, ungoti wolimi isiZulu nombhali.